ماه محرم و تعزیه های زنانه در زمان قاجار
ماه محرم و تعزیه های زنانه در زمان قاجار
«این بار، یک گوشه جالب از زندگی زنان صد سال پیش را برایتان تعریف می کنم، یعنی تعزیه زنانه...». در میان نوشته های ندیمه دربار ناصرالدین شاه ماجرای تعزیه خواندنی زنان که قسمتی از آن در ماه محرم برگزار می شد.

 «این بار، یک گوشه جالب از زندگی زنان صد سال پیش را برایتان تعریف می کنم، یعنی تعزیه زنانه...». در میان نوشته های ندیمه دربار ناصرالدین شاه ماجرای تعزیه خواندنی زنان که قسمتی از آن در ماه محرم برگزار می شد.

بسیار خواندنی و حتی غیر قابل تصور است که چطور زمانی که زن از در خانه خود بدون اجازه نمی توانست پا بیرون بگذارد و با آن همه حساسیت و تعصب می توانست تعزیه بخواند و اجرا کند.

در آن روزگار مانند امروز ماه محرم که شروع می شد تهران و در واقع تمام ایران عزادار می شد. از نیمه های ماه ذی الحجه کودکان تهران با به راه انداختن علم و کتل های چوبی یا ساخته شده از حلبی در شهر راه می افتادند و با یکدیگر این شعر عامیانه را می خواندند: «محرم آمد و عیدم عزا شد، حسینم وارد کرب و بلا شد» این شعر نوحه مانند، مردم را برای ورود به ماهی که یکی از شلوغ ترین و پراحساس ترین ماه های سال مردم تهران بود آماده می کرد و آن ماه محرم بود.

 

تعزیه ای زنانه بدون حضور مردان

شروع این ماه با سیاه پوشی کوچه ها و محلات بود و برگزاری مراسم عزاداری و سخنرانی که در میان آنها تعزیه طور دیگری بود؛ چرا که مردم را با به تصویر کشاندن واقعه کربلا به سوز و گداز می رساند.

مونس الدوله نیز برایمان از تعزیه هایی که مردها برگزار می کردند و زنان روبسته با چادر و چاقچور اجازه ورود به این مجالس و دیدن آن را داشتند اشاره می کند و می گوید: «... اما تعزیه زنانه ای که من می گویم غیر از این بود.

در این تعزیه خوانی، یا نمایش مذهبی همه نمایشگران زن بودند و با روی باز روی صحنه می آمدند و تماشاچیان هم بدون استثنا زن بودند.

خیلی آزاد، با روی باز می آمدند و خیلی آسوده و راحت تماشا می کردند. لابد تعجب می کنید که چگونه صد سال پیش زن ها می توانستند مانند هنرپیشگان امروز روی صحنه بیایند و نمایش بدهند. اما این جریان در آن روزها ظاهراً عادی بود.»

 

«معین البکاء» کارگردان تعزیه ها

ماجرای برگزاری این تعزیه ها این چنین بوده است در آن روزها پیرمرد سالخورده ای به نام «معین البکاء» به قولی کارگردان این نوع نمایش ها بوده است.

این پیرمرد ده ها بلکه صدها نسخه اشعار مناسب داشت که به قول مونس الدوله مانند نمایش اپراهای امروز، هر قسمت آن را یک نفر با آهنگ مخصوص می خواند.

 

خواجه های سیاه و سفید و پیر و جوان باسواد

زن های ایرانی آن روز اغلب سواد خواندن و نوشتن نداشتند و اگر نسخه شعر را به دستشان می دادند هم فایده ای نداشت، چون نمی توانستند بخوانند.

به علاوه هنر بازیگر این بود که بتواند شعرها را از بر بخواند. راه چاره این بود که عده ای خواجه سیاه و سفید و پیر و جوان که خطری برای زن ها نداشت و سواد داشتند، به خانه معین البکاء می رفتند و از روی نسخه ها شعرها را می خواندند و حفظ می کردند.

 

روضه خوانی زنان

بعد وردست های معین البکاء، آهنگ ها را هم به آنها یاد می دادند که مثلاً «مخالف خوان» چطور یا فرشته های آسمانی که به زمین می آیند چه سرودی بخوانند.

همین که خواجه ها کاملاً آزموده می شدند به اندرون ها و حرمسراها می آمدند و زنان و دختران پیر و جوان روضه خوان را جمع می کردند. این دسته از زن ها را باعنوان «ملا» صدا می کردند؛ مثلاً «ملا مریم خانم» یا «آخوند ملاهاجر خانم» کلمه آخوند عنوان سردسته روضه خوان های زنانه بود.

در هر صورت، خواجه ها آنچه را که از شعر و آهنگ یاد گرفته بودند، به زنان و دختران تعزیه خوان شفاها یاد می دادند. برای تعزیه زنان یک دسته موزیک هم تهیه کرده بودند که تمام افراد آن خواجه ها بودند. طبل و شیپور و سنج و قره نی و... داشتند که تنها خواجه ها به کار می انداختند.

گاه می شد که تعزیه خوان های زنانه باید کلاهخود و شمشیر داشته باشند و سوار بر اسب هم بشوند!

آماده کردن اسب های رام برای سواری زنان بازیگر

از مدتی پیش اسب های کوچک رام را، که «تانو»می خواندند، برای سواری زنان تعزیه خوان انتخاب می کردند. یک خواجه افسار تانو را می گرفت و خواجه دیگر هم در رکاب زن تعزیه خوان حرکت می کرد.

میان این گروه زن ها و خواجه ها، فقط یک مرد دیده می شد که از هر دو چشم نابینا بود. این مرد صدای خوبی داشت و کمانچه می زد و به اسم«ندمن کور» مشهور بود. اگر در تعزیه ای کمانچه کش لازم داشتند، ندمن کور را باکمانچه اش روی صحنه می آوردند.

 

عروسی های تاریخی به روایت تعزیه های زنانه

البته بیشتر تعزیه های زنانه مربوط به وقایعی بود که جنبه زنانه و تفریحی داشت؛ مثل «عروسی بلقیس و سلیمان» یا «یوسف و زلیخا» یا «عروسی رفتن حضرت فاطمه(س)» که این نمایش آخری خیلی طرفدار داشت و گاه می شد که خانم ها از شهرهای دور دست به زحمت زیاد به تهران می آمدند تا این نمایش را که تمام نمایشگران آن زنان بودند، تماشا کنند.

اما باشکوه ترین آن برگزاری تعزیه شب عاشورا بود که صدای ناله و فریاد زنان را از مظلومیت شهدای کربلا در جمعی زنانه به آسمان می برد.

 

«مادام دلازا» و «لیدی شل» و خانم های بازیگر

 

در واقع هنر زن های تعزیه خوان در این بود که با نداشتن سواد، شعرها را بدون غلط و با آهنگ مناسب می خواندند.

یکی از زنان فرنگی به قول مونس الدوله به نام «مادام دلازا» و همچنین«لیدی شل» زن وزیر مختار انگلیس، که صد و چهل سال پیش در ایران بودند، کتاب هایی درباره تعزیه زنان ایران نوشته اند و خودشان هم در این تعزیه خوانی ها حضور داشتند.

لیدی شل درباره این تعزیه ها می گوید: «اگر چه آهنگ و موزیک های این شبیه خوانی به گوش ما فرنگیان مطبوع نمی آمد، اما به قدری این زن های هنرپیشه خوب بازی می کردند که اگر آن را تکمیل می کردند، یک نوع اپرای جالبی به وجود می آورد که از هر جهت ارزش هنری داشت.»

 

دختر فتحعلی شاه کارگردان تعزیه خوان زنانه

جالب است بدانیم که سردسته و کارگردان تعزیه خوان زنانه یکی از دخترهای فتحعلی شاه بود که تا اواسط سلطنت ناصرالدین شاه زنده بود و خیلی هم با سواد و کتاب خوان بود.

ندیمه ناصرالدین شاه از این زن برایمان این طور نوشته است: «این شاهزاده خانم موقعی که برای کارگردانی روی سن می آمد، به رسم آن زمان دامن کوتاه چین داری که تا روی زانو می آمد به پا می کرد.

«ارخالق» ترمه یا اطلس می پوشید و چادر نماز بلندی به سرش می انداخت و «کفش ساغری» زنانه به جای «پان توفل »های امروزی در پا داشت و یک عصای آبنوس کوتاه مرصع هم دست می گرفت و با آن عصای آبنوس به دسته موزیک و هنرپیشگان فرمان می داد».

برگزاری تعزیه ها در اندرونی و خانه های اشراف

البته این نوع تعزیه خوانی زنانه، تنها در اندرون شاهی و خانواده های اعیان و اشراف و شاهزادگان درجه اول انجام می گرفت.

برای مثال در خانه های خانم هایی چون «ماه تابان خانم» دختر فتحعلی شاه که لقبش «قمرالسلطنه» بود، زمانی که این زن همسر «میرزا حسن خان سپهسالار» شد، در خانه ای که در حال حاضر مجلس شورای ملی قدیم است و آن روزها خانه سپه سالار بود، سالی ده بار تعزیه زنانه به مناسبت های مختلف برگزار می شد.

از دیگر جاهایی که تعزیه زنانه برگزار می شد«عمارت منیریه» یا منزل «منیرالسلطنه» زن ناصرالدین شاه و مادر «کامران میرزا نایب السلطنه» بود.

 

باشکوه ترین تعزیه زنانه در شب عاشورا

مونس الدوله از مهم ترین تعزیه ای که در ماه محرم برگزار می شد برایمان تعریف کرده است: «اما مهم تر از همه، تعزیه زنانه ای بود که در اندرون شاهی می خواندند و شب عاشورا همان شاهزاده خانم، دختر فتحعلی شاه، با سر و پای برهنه جلو می افتاد و یک کیسه پر از کاه دست می گرفت و با صدای رسایی نوحه می خواند و کاه می افشاند و زن های اندرونی، از خانم و کلفت و سیاه و سفید، سر و پای برهنه دنبال این شاهزاده خانم حرکت می کردند و سینه می زدند و اشک می ریختند و به این ترتیب به «اتاق موزه» می رفتند و علم جواهر نشانی را که مشهور به «علم شاه» بود.

از اتاق موزه به «حیاط تخت مرمر» می آوردند و می گرداندند و دوباره به اتاق موزه می بردند. البته در تمام این مراسم حتی یک پسربچه ده ساله هم پیدا نمی شد و فقط زنان و خواجه ها در این مجلس ها راه داشتند».

 

نذر چهل شمع پای منبر تا پختن حلوا!

در کنار برپایی مراسم این چنینی، هر کدام از زنان آن روزگار متأسفانه از روی سادگی و بی سوادی باورهایی خرافه در ذهنشان شکل گرفته بود که می توان به نمونه هایی از آنکه مونس الدوله در کتاب خاطراتش روایت کرده است، اشاره کرد از روشن کردن چهل شمع پای چهل منبر تا پختن حلوای نذری زیر اتاقکی چوبی به نام «نخل» که در بیشتر محلات برپا می کردند تا جایی که خانمی که نذر داشت چند تا کلفت و کنیز و خواجه، به همراه ماهی تابه و دبه روغن و کیسه آرد و مقداری چوب سفید برمی داشتند و می رفتند زیر نخل و با آن وسایل، حلوا می پختند و همانجا میان مردم تقسیم می کردند.

 

سقاهای کوچک با نانی در دست

مونس الدوله از دیگر نذرهای زنان آن روزگار برایمان گفته است از اینکه بعضی خانم ها نذر می کردند، اگر پسر بزایند، اسمش را عباس بگذارند و سقای حضرت عباس(ع) شود.

این سقاهای کوچک را در ماه محرم به جای اینکه سیاه بپوشند لباس سفید بر تن می کردند و نذرشان هم دادن نان و ماست به مردم بود. به این صورت که روز عاشورا چند تغار همان کاسه های بزرگ امروزی ماست می خریدند و با نان سنگک به مردم فقیر می دادند.

 

جعفر شهری و روایت محرم

جعفر شهری هم در کتاب «تهران قدیم» خود از این نذرها بسیار گفته است: «این نیز نذرهایی بود که مردم برای این دو ماه جهت خود و فرزندان و رفع گرفتاری ها در نظر می گرفتند: آب دادن، شربت دادن، سقایی، دادن نان و ماست، انواع آش ها مانند آش کشک، آش شله قلمکار، شیر برنج، آش امام زین العابدین، مخصوصاً آش ابودردا که مصالح آن را گدایی می کردند.

خرما، حلوا، شکر پنیر، اگر فصل میوه بود انجیر، انواع چلو و... . کاه پاشیدن به سر دسته ها و در اختیار گذاردن، عربی پوشیدن و به اطفال خود پوشاندن، سراپا سیه پوشیدن، روزه گرفتن چنانچه گفته شده سر برهنه، پا پرهنه راه رفتن، سینه زدن، زنجیر زدن و... .»

 

برپایی سقاخانه هایی با عطر گلاب

رسم دیگری در زمان ما هم هنوز ماندگار است و زیبا، آب دادن به مردم به یاد شهید تشنه لب کربلا بود.

به این صورت که از روز اول ماه سقاخانه هایی برپا می شد که در آنها آب و یخ و گلاب و در بعضی شربت قند و بیدمشک و امثال آن ریخته می شد با این ذکر بر لب: «آبی بنوش و لعنت حق بر یزید کن، جان را فدای مرقد شاه شهید کن»و همچنین در بعد از نماز صبح در بیشتر خانه ها و روضه خانه ها از مردم با نان روغنی و پنیر و خرما پذیرایی می کردند و در بعضی از آنها نیز ظهر و شب ناهار و شام می دادند.

 

اهدای لباس سیاه به فقرا

در واقع در تهران قدیم هم مانند امروز دادن نذری یکی از رسوم قدیمی محرم بود. حتی کسانی که توانایی اطعام نداشتند، با ریختن مشتی برنج در پلوی نذری یا تکه گوشتی در خورش، در نذر شریک می شدند.

حتی پخش لباس سیاه بین فقرایی که توانایی تهیه لباس عزا را نداشتند نیز یکی دیگر از نذرهای رایج در تهران قدیم بود که بین فقرا و بی پناه مانده ها تقسیم می شد.

 

فقیر و ثروتمند زیر یک علم!

در واقع ماه محرم برای همه پر از برکت بود و مهربانی، بین فقیر و غنی فرقی نبود تمام مردم در کنار یکدیگر سیاه پوش بودند و عزادار، در کتاب «تهران قدیم» جعفر شهری به این نکته خوب اشاره کرده است: «از روز اول ماه، شهر یکپارچه اندوه و ماتم شده پیر و برنا به کار و امور روضه و دسته و تعزیه و سینه زنی و مانند آن پرداخته، مردها به کار تشکیل و زن ها به روضه خانه ها روی می آوردند .

اگر کسی در خانه ای می ماند دخالت نکرده بود مگر عجزه و بیماران و بستری ها و از پا افتاده هایی بودند که توان و قدرت از ایشان سلب شده بود».

captcha